საოცარი ახალი სამყარო: რატომ არის გამუდმებული ბედნიერება ყველაზე საშიში ილუზია?

შესავალი: იდეალური გალია

წარმოიდგინეთ სრულყოფილი საზოგადოება, სადაც სიტყვები: ომი, შიმშილი, დაავადება, სიღარიბე და სიბერე სამუდამოდ ამოშლილია საკაცობრიო ლექსიკონიდან. სამყარო, სადაც ყველა მუდმივად ახალგაზრდაა, ფიზიკურად ჯანმრთელი, უზრუნველყოფილი და რაც მთავარია, აბსოლუტურად ბედნიერი. ერთი შეხედვით, ეს ადამიანური ცივილიზაციის უდიდესი მიღწევაა. თუმცა, ინგლისელი მწერლის, ოლდოს ჰაქსლის 1932 წელს გამოქვეყნებულ დისტოპიურ რომანში — „საოცარი ახალი სამყარო" (Brave New World) — ეს უღრუბლო ჰარმონია შემაძრწუნებელ ფასად არის მოპოვებული: ადამიანებმა უარი თქვეს ნამდვილ გრძნობებზე, ხელოვნებაზე, მეცნიერებასა და თავისუფლებაზე.

როდესაც ლიტერატურულ დისტოპიებზე ვსაუბრობთ, პირველ რიგში ჯორჯ ორუელის „1984" გვახსენდება. ორუელის ხედვით, რეჟიმი საზოგადოებას შიშით და ტკივილით აკონტროლებს. ჰაქსლის ხედვა კი ბევრად უფრო დახვეწილი და საშიშია: აქ საზოგადოებას აკონტროლებენ არა ტკივილით, არამედ გამუდმებული, სინთეტიკური სიამოვნებით.

ამ ორ უდიდეს დისტოპიას შორის ფუნდამენტურ სხვაობას გენიალურად ხსნის მედია-თეორეტიკოსი ნილ პოსტმენი:

პოსტმენი აღნიშნავდა: ორუელს ეშინოდა მათი, ვინც წიგნებს აკრძალავდა, ხოლო ჰაქსლის ეშინოდა სამყაროსი, სადაც წიგნების აკრძალვა აღარ იქნებოდა საჭირო. ეს არის რომანი იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ჰედონიზმმა სული მოკლას ტოტალიტარულ ჯალათზე ეფექტურად.

რაზეა ეს წიგნი?

მოვლენები ვითარდება შორეულ მომავალში (ფორდის ერით 632 წელს). დედამიწას მართავს გლობალური სახელმწიფო, რომლის დევიზია: „ერთობა, იდენტობა, სტაბილურობა". ძველი სამყაროს ღმერთები ჩანაცვლებულია ჰენრი ფორდით. ბუნებრივი გამრავლება ითვლება პრიმიტიულ და უხამს პროცესად; ადამიანებს „აწარმოებენ" ინკუბატორებსა და ხელოვნურ საშვილოსნოებში.

ბოკანოვსკის პროცესი და კასტური სისტემა

მსოფლიო სახელმწიფოს სტაბილურობის მთავარი იარაღი ტექნოლოგიაა — „ბოკანოვსკის პროცესი", რაც მასობრივი კლონირების მეთოდია. ინდივიდებს წინასწარ ყოფენ ხუთ მკაცრად იზოლირებულ კასტად:

ინკუბატორიდან გამოსვლის შემდეგ იწყება ბავშვების ფსიქოლოგიური ფორმირება ჰიპნოპედიის (ძილში სწავლების) და ნეო-პავლოვიური კონდიცირების საშუალებით.

პერსონაჟები და მთავარი კონფლიქტი

• ბერნარდ მარქსი: ფიზიკურად პატარა „ალფა-პლუსი", რომელიც არასრულფასოვნების კომპლექსის გამო აკრიტიკებს სისტემას.
• ლენინა კრაუნი: იდეალური „ბეტა", აბსოლუტურად შერწყმული საზოგადოებრივ ნორმებთან.
• ჰელმჰოლც უოტსონი: ზე-ინტელექტუალი „ალფა", რომელიც გრძნობს სიცარიელეს და სურს შექმნას რაიმე ნამდვილი.
• მუსტაფა მონდი: მსოფლიო კონტროლიორი, რომელმაც იცის სიმართლე ძველ სამყაროზე, მაგრამ იცავს სტაბილურობას.
• ველური ჯონი: დაიბადა „ველურთა რეზერვაციაში", გაიზარდა შექსპირით, და როცა მას ცივილიზაციაში მოიყვანენ, მისი მაღალი იდეალები უემოციო საზოგადოებას ეჯახება.

ფილოსოფია: რას ვწირავთ კომფორტისთვის?

ნარკოტიკი „სომა" — ტკივილისგან გაქცევა: სისტემის გარანტია „სომა" — უფასოდ დარიგებული სინთეტიკური ნარკოტიკი, რომელიც შლის ნეგატიურ ემოციებს უარყოფითი შედეგების გარეშე. სომა დიქტატურის საბოლოო იარაღია; ის კლავს ადამიანურ სულს რეალობისგან გაქცევით.

კონსუმერიზმი და მასობრივი გართობა: მოხმარება ერთადერთი რელიგიაა. სიჩუმე და მარტოობა დანაშაულია. საზოგადოება გართულია „ფილით" და „ორი-პორგით", სავალდებულოა პოლიგამია, რათა ღრმა მიჯაჭვულობამ ტანჯვა არ დაბადოს.

სტაბილურობა vs. თავისუფლება: მუსტაფა მონდისა და ველური ჯონის დიალოგში ირკვევა, რატომაა ხელოვნება ახალ სამყაროში აკრძალული. მუსტაფას არგუმენტით, თავისუფლება და ჭეშმარიტება მსხვერპლად შეეწირა გლობალურ ბედნიერებას.

3 მთავარი გაკვეთილი

• უფლება იყო უბედური: ტანჯვა და ტკივილი ადამიანური გამოცდილების და ევოლუციის აუცილებელი პირობაა. ბედნიერება ძალისხმევის გარეშე ცარიელი ჰედონიზმია.
• ტექნოლოგიების საფრთხე, როცა ის ჩვენს გრძნობებს ანაცვლებს: ტექნოლოგია არ უნდა გამოიყენებოდეს ბუნების გადაკეთებისთვის კომფორტის სახელით, თორემ ეს დეჰუმანიზაციით დასრულდება.
• იაფფასიანი გართობით ყურადღების გაფანტვა: ყველაზე საშიში ცენზურა საზოგადოების უმნიშვნელო გართობაში ჩაძირვაა; ეს კლავს კრიტიკულ აზროვნებას.

რატომ არის „საოცარი ახალი სამყარო" ჩვენი რეალობა?

მიუხედავად იმისა, რომ დაიწერა 1932 წელს, რომანი ზუსტად აღწერს 21-ე საუკუნეს. თანამედროვე სმარტფონები და სოციალური ქსელების „doomscrolling" სომას ფუნქციას ასრულებს: გვაშორებს დისკომფორტს და გვთავაზობს მყისიერ დოფამინს.

ალგორითმები ჰიპნოპედიის მსგავსად აყალიბებენ გემოვნებას; „ტოქსიკური პოზიტიურობა" საზოგადოებას აიძულებს ემოციური ტკივილის გაქრობას ტრანკვილიზატორებითა და ანტიდეპრესანტებით ჩვეულებრივი მწუხარების დროსაც კი. ვექცევით კომფორტში თავისუფლების დაკარგვის ფასად.

დასკვნა

„საოცარი ახალი სამყარო" დასტურდება როგორც მძლავრი ფსიქოლოგიური სარკე. ტექსტი გვანახებს, რომ კაცობრიობის სულიერი განადგურება არა ომში, არამედ ზედმეტ კომფორტში და ინფანტილურ გართობაში იმალება.

რომანის მთავარი დილემა დღესაც გვადასტურებს თავისთავს: რას ავირჩევთ — უსაფრთხო, კომფორტულ ილუზიას, თუ არასტაბილურ, მტკივნეულ რეალობას?