რატომ არის კაფკას „პროცესი" ჩვენი დროის ყველაზე ზუსტი სარკე?

შესავალი: გაღვიძება კოშმარში

დილა, როგორც წესი, ახალი დასაწყისისა და ინდივიდუალური სიმშვიდის სიმბოლოა. ადამიანი საკუთარ საწოლში, ყველაზე პირად და დაცულ სივრცეში იღვიძებს, სადაც საზოგადოების წესები დროებით შეჩერებულია. თუმცა, ფრანც კაფკას რომანი „პროცესი" (The Trial / Der Prozess), რომელიც 1914–1915 წლებში დაიწერა და ავტორის გარდაცვალების შემდეგ, 1925 წელს გამოიცა, იწყება მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი, შოკისმომგვრელი და სიმბოლური სცენით: მთავარი გმირი, წარმატებული საბანკო კლერკი იოზეფ კ., თავის ოცდამეათე დაბადების დღეს იღვიძებს და აღმოაჩენს, რომ მის საძინებელში უცხო ადამიანები იმყოფებიან, რომლებიც მას აპატიმრებენ. ამ დაპატიმრების ყველაზე პარადოქსული ნაწილი ის არის, რომ მას არავინ ეუბნება, თუ რა დანაშაული ჩაიდინა ან რომელი მუხლით ედება ბრალი.

ეს არ არის ჩვეულებრივი პოლიციური დაკავება, რომელსაც ლოგიკური სამართლებრივი გაგრძელება მოჰყვება. ინტრიგა და ფსიქოლოგიური ტერორი სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ იოზეფ კ.-ს არ ადებენ ხელბორკილებს, არ სვამენ საკანში და არ ართმევენ ფიზიკურ თავისუფლებას. პირიქით, მას ეუბნებიან, რომ შეუძლია ჩვეულებრივად გააგრძელოს მუშაობა და ყოველდღიური ცხოვრება, თუმცა მის წინააღმდეგ „პროცესი" უკვე დაწყებულია. სწორედ აქ იწყება ნამდვილი კოშმარი — ფიზიკური თავისუფლების შენარჩუნების მიუხედავად, პერსონაჟი ექცევა უხილავი, გაუგებარი და ყოვლისმომცველი სისტემის მარწუხებში.

საინტერესოა ამ შესავალი წინადადების თარგმანის თავისებურებებიც. ინგლისურ თარგმანებში არსებობს ნიუანსური სხვაობა: უილა და ედვინ მუირების კლასიკურ ვერსიაში წერია, რომ ის დააპატიმრეს „ისე, რომ ცუდი არაფერი ჩაუდენია" (მთხრობელის ობიექტური გადმოსახედი), მაშინ როცა დევიდ უაილის თარგმანში ხაზგასმულია, რომ „მან იცოდა, რომ ცუდი არაფერი ჩაუდენია" (სუბიექტური აღქმა). ეს ერთი შეხედვით უმნიშვნელო დეტალი მკითხველს მომენტალურად აგდებს შფოთვისა და გაურკვევლობის მდგომარეობაში: არის კი იოზეფ კ. ნამდვილად უდანაშაულო, თუ ეს მხოლოდ მისი ილუზიაა?

რაზეა ეს წიგნი? (მოკლე შინაარსი სპოილერების გარეშე)

„პროცესის" სიუჟეტი არის ერთი რიგითი, ერთი შეხედვით ზედმიწევნით რაციონალური ადამიანის დაღმავალი ოდისეა სრულიად აბსურდულ და ირაციონალურ სამყაროში. იოზეფ კ. არის ჩვეულებრივი მოქალაქე, წარმატებული ბანკის კლერკი, რომლის მოწესრიგებული, რუტინული ცხოვრება ერთ დღესაც ფუნდამენტურად ინგრევა. რომანის უმთავრესი მამოძრავებელი ძალა არის არა დანაშაულის კლასიკური გამოძიება, არამედ დაუსრულებელი, დამღლელი და პარალიზებელი ბიუროკრატიული ლაბირინთი.

სასამართლოს სხდომები და უსასრულო კანცელარიები განთავსებულია ქალაქის ღარიბი უბნების მტვრიან სხვენებში, ბნელ დერეფნებსა და მიტოვებულ ბინებში. ეს სივრცითი დეზორიენტაცია კიდევ უფრო ამძაფრებს სისტემის საშინელებას — სასამართლო არ არის რაღაც შორეული და იზოლირებული, ის ჩვეულებრივი ცხოვრების განუყოფელი, სიმსივნური ნაწილია.

ერთ-ერთ საკვანძო ეპიზოდში სასამართლოს მხატვარი ტიტორელი მთავარ გმირს უხსნის, რომ სრული და აბსოლუტური გამართლება პრაქტიკულად შეუძლებელია. მას სთავაზობს ორ გზას:

სიმბოლურია ისიც, რომ ტიტორელი იოზეფ კ.-ს ატანს სამ იდენტურ ნახატს „მზის ჩასვლა ტრამალზე" — მეტაფორა იმისა, რომ ნებისმიერი არჩეული გზა ზუსტად ერთნაირ შედეგამდე მიჰყავს.

მთავარი აზრი და ფილოსოფია: რა იმალება სტრიქონებს მიღმა?

კაფკას რომანი არ არის უბრალოდ იურიდიულ უსამართლობაზე დაწერილი პროზაული ტექსტი. ის მრავალშრიანი ფილოსოფიური, სოციოლოგიური და ფსიქოლოგიური იგავია, რომლის საბოლოო მნიშვნელობის ამოწურვა შეუძლებელია. კრიტიკოსები მას ხშირად უწოდებენ „ღია იგავს", რომელიც იმდენ ინტერპრეტაციას იტევს, რამდენ მკითხველსაც პოულობს საუკუნეების განმავლობაში.

აბსურდი და უსუსურობა სისტემის წინაშე

რომანის ერთ-ერთი უმთავრესი თემაა ცალკეული ადამიანის სრული უმწეობა უზარმაზარი, ბიუროკრატიული მანქანის წინაშე. სასამართლო სისტემა „პროცესში" არის მეტაფორა ნებისმიერი ავტორიტარული, ირაციონალური სოციალური ძალისა, რომელიც ადამიანს ცოცხალ ინდივიდად აღარ აღიქვამს, არამედ მხოლოდ საქმედ, ნომრად ან დოსიედ აქცევს.

სწორედ კაფკას ნაწარმოებებმა დაამკვიდრა ტერმინი „კაფკასეული" (Kafkaesque). ეს სიტყვა ლექსიკონებში ავტორის სიკვდილიდან სულ 16 წლის შემდეგ, 1939 წელს გაჩნდა. მერიამ-ვებსტერის განმარტებით, „კაფკასეული" აღწერს ისეთ სიტუაციებს, რომლებსაც აქვთ კოშმარულად რთული, უცნაური ან ალოგიკური ბუნება, სადაც ინდივიდი იჭყლიტება უაზრო, ბრმა ავტორიტეტისა და ბიუროკრატიული შეფერხებების ქვეშ.

ბიუროკრატია „პროცესში" წარმოდგენილია როგორც დამოუკიდებელი, ცოცხალი ორგანიზმი. კაფკასეული სასამართლო არ არის ბოროტი რაიმე კონკრეტული მტრული განზრახვით — ის უბრალოდ ტოტალურად გულგრილია, რაც მას კიდევ უფრო არაადამიანურსა და საშიშს ხდის.

დანაშაულის გრძნობა მიზეზის გარეშე

ფსიქოლოგიური პრიზმიდან „პროცესი" იკვლევს ერთ-ერთ ყველაზე რთულ ადამიანურ ფენომენს: დანაშაულის განცდას დანაშაულის არსებობის გარეშე. რატომ გრძნობს იოზეფ კ. თავს დამნაშავედ და რატომ იწყებს თავის მართლებას, როცა კანონი არ დაურღვევია?

ფსიქოანალიტიკური მიდგომით, სასამართლო შეიძლება აღვიქვათ, როგორც ადამიანის შინაგანი კრიტიკოსი — ფროიდისეული „სუპერეგო". ეს არის შინაგანი ხმა, რომელიც საზოგადოებრივ ნორმებს გვკარნახობს და გამუდმებით გვსჯის არაცნობიერი „დანაშაულებისთვის".

ლიტერატურული კრიტიკოსი ერიკ მარსონი გვთავაზობს განსხვავებულ კითხვას: იოზეფ კ. სულაც არ არის უდანაშაულო მსხვერპლი. მისი დანაშაული ეგოცენტრიზმი და მორალური სიცარიელეა. მთელი რომანის განმავლობაში ვხედავთ, თუ როგორ ცივად იყენებს ის ქალებს (ფროილაინ ბიურსტნერს, ლენის და სხვებს) მხოლოდ საკუთარი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. შესაბამისად, მისი დანაშაული ეგზისტენციალურია: მან უღალატა საკუთარ პოტენციალს, ჩაეფლო ბიუროკრატიულ რუტინაში და გაუცხოვდა ადამიანურობისგან.

კანონი, როგორც მიუწვდომელი ილუზია (იგავი „კანონის წინაშე")

რომანის ყველაზე საკვანძო ნაწილია იგავი „კანონის წინაშე" (Before the Law), რომელსაც იოზეფ კ.-ს ეკლესიაში მღვდელი უყვება. ეს იგავი კაფკამ 1915 წელს, დამოუკიდებელი მოთხრობის სახით გამოაქვეყნა.

იგავი გვაჩვენებს, რომ ადამიანი ხშირად მთელ ცხოვრებას ატარებს სხვისი ნებართვის მოლოდინში, რათა მიიღოს ის, რაც ისედაც მისი უფლებაა. სოფლელი კაცი დაიღუპა არა იმიტომ, რომ კარი დაკეტილი იყო — ის ფიზიკურად ღია იყო — არამედ იმიტომ, რომ მას არ ეყო შინაგანი გამბედაობა, გადაედგა ნაბიჯი.

3 მთავარი გაკვეთილი, რასაც „პროცესი" გვასწავლის

• ნუ დაელოდები ნებართვას ცხოვრებისთვის: არ უნდა გავატაროთ ცხოვრება წარმოსახვითი „დარაჯების" წინ ლოდინში. გარე ავტორიტეტებისგან მუდმივი ნებართვის ლოდინი მხოლოდ დაკარგული დრო და ილუზიაა. თავისუფლება მოითხოვს პროაქტიულ, ზოგჯერ რისკიან ქმედებებს.
• გაანალიზე შენი შინაგანი „სასამართლო": ხშირად ჩვენ ვართ საკუთარი თავის ყველაზე მკაცრი და უსამართლო მოსამართლეები. მნიშვნელოვანია გავაცნობიეროთ, რომ ეს დამქანცველი „პროცესი" ხშირად მხოლოდ ჩვენს თავში მიმდინარეობს. საკუთარ თავს განთავისუფლებისა და შეცდომის დაშვების უფლება თავადვე უნდა მივცეთ.
• შეინარჩუნე ინდივიდუალობა გაუცხოების წინააღმდეგ: ნებისმიერი დიდი სისტემა მიდრეკილია ადამიანის დეჰუმანიზაციისა და გაუცხოებისკენ. როდესაც ვწყვეტთ კრიტიკული კითხვების დასმას და ბრმად ვემორჩილებით უაზრო პროცედურებს, ვკარგავთ ყველაზე მთავარს — ჩვენს სულსა და ადამიანურობას.

რატომ ღირს კაფკას „პროცესის" წაკითხვა დღეს?

კაფკა იყო არა მხოლოდ უდიდესი მწერალი, არამედ სოციალური წინასწარმეტყველი. მიუხედავად იმისა, რომ რომანი საუკუნეზე მეტი ხნის წინ დაიწერა, ის დღეს ბევრად უფრო ზუსტად აღწერს 21-ე საუკუნის რეალობას. თუ მე-20 საუკუნის შუა წლებში ადამიანები ებრძოდნენ ქაღალდის ტოტალიტარულ ბიუროკრატიას, დღეს ვებრძვით ციფრულ და ალგორითმულ ბიუროკრატიას, რომელიც კიდევ უფრო უხილავი და ცივია.

წარმოიდგინეთ თანამედროვე ყოველდღიურობა:

• ავტომატიზებული სისტემები უბლოკავენ საბანკო ანგარიშებს ან უარს ეუბნებიან იპოთეკაზე ყოველგვარი ადამიანური ახსნა-განმარტების გარეშე.
• ხელოვნური ინტელექტის HR პროგრამები ავტომატურად, გაუგებარი კრიტერიუმებით უარყოფენ ასობით რეზიუმეს.
• სოციალური მედიის ალგორითმები განსაზღვრავენ, რა ინფორმაცია მივიღოთ, ჩვენი ქცევის ანალიზის საფუძველზე.

ამ შემთხვევებში, ისევე როგორც „პროცესში", გადაწყვეტილების მიმღები „მოსამართლე" უხილავი და მიუწვდომელია. ვერ ვპოულობთ ცოცხალ ადამიანს, ვისთანაც შევძლებთ სიმართლის დამტკიცებას — სისტემა უბრალოდ ტოტალურად ინდიფერენტულია.

21-ე საუკუნეში „გაუქმების კულტურამ" (Cancel Culture) უპრეცედენტო მასშტაბები მიიღო. ბრალდებები თითქმის ყოველთვის წინ უსწრებს მტკიცებულებებს. ადამიანი შეიძლება ერთ წამში გახდეს გლობალური საზოგადოების რისხვის ობიექტი ისე, რომ არც კი ესმოდეს, რომელი „დაუწერელი მორალური წესი" დაარღვია — ზუსტად კაფკასეული ტრიბუნალის მსგავსად.

დასკვნა

ფრანც კაფკას „პროცესი" არ არის უბრალოდ ისტორიული ტექსტი, რომელსაც ერთხელ წაიკითხავ და თაროზე შემოდებ. ის არის ცოცხალი, მუდმივად პულსირებადი სარკე, რომელიც ყველა ეპოქაში ახლებურად და შეუბრალებლად აირეკლავს საზოგადოების მანკიერებებს, ბიუროკრატიულ აბსურდსა და ადამიანის ყველაზე ღრმა შინაგან შიშებს. იოზეფ კ.-ს ტრაგიკული დასასრული არის მკაცრი შეხსენება, რომ ჭეშმარიტი თავისუფლება ყოველდღიური, აქტიური დასაცავია.

რომანის დახურვისას მკითხველს არ ასვენებს ერთი ძლიერი, დამაფიქრებელი კითხვა: ხომ არ ვართ ჩვენც, ყოველდღიურ რუტინასა და ციფრულ ილუზიებში ჩაფლულები, იოზეფ კ.-ს მსგავსად იმ უხილავი სასამართლოს მოლოდინში, რომლის განაჩენიც, სინამდვილეში, უკვე დიდი ხანია ჩვენსავე გონებაშია გამოტანილი?